İnelastik Nedir? Siyaset Bilimi Perspektifinden Bir İnceleme
Güç ve toplumsal düzenin etrafında dönen bir dünya, sürekli değişen dinamiklere sahiptir. Toplumların işleyişi, bireylerin davranışları ve hatta devletin uygulamaları, tıpkı bir ekonomi modelindeki elastikiyet gibi, bir dereceye kadar esnek ya da inelastik olabilir. Ekonominin iktisadi analizlerinde sıkça karşılaşılan “inelastik” kavramı, bu yazıda siyaset biliminde de benzer bir biçimde toplumsal düzenin, kurumların ve güç ilişkilerinin işleyişine dair bir açılım sunmak amacıyla kullanılacaktır. Peki, “inelastik” siyaset ne demek olabilir? Hangi koşullarda toplumsal yapılar, kurumlar ve ideolojiler elastik olmaktan çıkarak katılaşır ve değişime direnç gösterir? İşte bu sorular üzerinden siyasal bir okuma yapacağız.
Güç İlişkileri ve Toplumsal Düzen
Toplumlar, esasen farklı güç ilişkilerinin şekillendirdiği bir yapıdır. Devletin, kurumların ve bireylerin birbirleriyle olan etkileşimleri, bu güç ilişkilerinin anlaşılmasıyla anlam kazanır. Bir toplumda iktidar, ekonomik, kültürel ve politik faktörlerin kesişim noktasında biçimlenir. Ancak bu ilişkiler, her zaman belirli bir elastikiyete sahip değildir. Bazı toplumlar, yapısal güç ilişkilerinin ne kadar güçlü olduğunu ve ne kadar katılaştığını gösteren inelastik örneklerle karşımıza çıkar.
İnelastik bir yapının, toplumun değer ve normlarının, bireylerin hak ve özgürlüklerinin, mevcut siyasi sistemin değişime direnç gösteren bir doğaya sahip olduğunu söyleyebiliriz. Demokrasi, özellikle iktidarın ve toplumsal düzenin esneklik gösterdiği, halkın katılımı ve yurttaşlık haklarının ön plana çıktığı bir rejim olarak tanımlansa da, birçok durumda bu esneklik pratikte zorlanabilir. Burada karşımıza çıkan mesele, iktidar ilişkilerinin ne kadar dinamik olduğu ve toplumsal katılımın nasıl şekillendiğidir.
İktidar, Kurumlar ve İdeolojiler
İktidarın kaynağı ve toplumsal kurumların şekli, siyaset biliminin en temel tartışma alanlarındandır. Bir toplumda iktidar, belirli kurumlar aracılığıyla egemen olur. Bu kurumlar, genellikle toplumun ekonomi, eğitim, hukuk ve kültür gibi farklı alanlarında belirli bir kontrol sağlar. İktidar ilişkileri, bu kurumlar aracılığıyla toplumda hegemonya kurar ve bazen bu yapılar o kadar güçlenir ki, değişime karşı inelastik hale gelir.
Meşruiyet ve Siyasi Sistemler
İktidarın meşruiyeti, demokrasilerde halkın onayına dayanır. Ancak bazı sistemler, meşruiyetlerini halktan almadıkları halde uzun süre varlıklarını sürdürebilirler. Monarşiler veya diktatörlükler gibi otoriter rejimler, genellikle meşruiyetlerini geçmişten gelen geleneklerden, dini veya kültürel temellerden alır. Ancak bu meşruiyet zamanla değişime karşı duyarsızlaşabilir ve toplumun taleplerine inelastik bir şekilde tepki verir.
Örneğin, Sovyetler Birliği gibi totaliter rejimler, ideolojik bir meşruiyet çerçevesi altında tüm toplumu şekillendirmiştir. Devletin gücü, hem ekonomik hem de ideolojik anlamda halkın üzerinde hâkimiyet kurmuştur. Bu tür inelastik yapılar, halkın katılımını sınırlayarak, hem politik hem de toplumsal düzeyde geniş bir değişim alanını daraltır.
İdeolojilerin Gücü
İdeolojiler, toplumların düşünsel altyapısını oluşturur. Bu ideolojik yapılar, toplumsal düzeni sürdürmek adına güçlü bir arka plana sahip olabilir. Ancak ideolojiler, zamanla inelastik hale gelebilir. Bir ideolojinin, örneğin neoliberalizmin, ekonomik ve toplumsal düzeni belirleyen güçlü bir düşünsel yapı haline gelmesi, toplumsal değişimin hızını yavaşlatabilir. İdeolojiler, belirli bir düzenin meşruiyetini sağlayan araçlar haline gelirken, toplumsal katılımı da sınırlayabilir. Bu durum, iktidarın toplum üzerindeki denetimini güçlendirir ve değişime direnç gösteren bir yapıyı besler.
Yurttaşlık ve Katılım
Yurttaşlık, bireylerin devletle olan ilişkisini tanımlar ve bu ilişki, hem hak hem de sorumlulukları içerir. Bir toplumda yurttaşlık, genellikle toplumsal sözleşme ile şekillenir. Bu sözleşme, bireylerin devlete karşı olan yükümlülüklerini belirlerken, aynı zamanda devletin bireylere sağladığı hakları da içerir. Katılım, demokrasi için temel bir ilkedir; çünkü halkın iradesi, ancak katılımcı bir süreçle şekillendirilebilir.
Ancak, çoğu toplumda bu katılım pratikte sınırlıdır. Türkiye, Macaristan ve Polonya gibi ülkelerdeki son siyasi gelişmeler, yurttaşlık haklarının ve demokratik katılımın giderek inelastik hale geldiğini göstermektedir. Erdoğan’ın yönetimi ve Orbán’ın Macaristan’ı gibi örneklerde, seçimlerle gelen hükümetler, zamanla demokratik süreçleri sınırlayarak güçlerini pekiştirmiştir. Bu tür örneklerde, iktidar, yurttaşların katılımını yavaşça ve kademeli olarak engellemekte, bu da toplumsal yapının inelastikleşmesine yol açmaktadır.
Demokrasi ve Katılımcı Siyaset
Demokrasilerde, halkın iradesinin en büyük yansıması, seçimlerle gerçekleşen katılımdır. Ancak zamanla demokrasinin işlemesi ve toplumsal katılım, bürokratik engeller ve elit hakimiyetleriyle sınırlı kalabilir. Amerika Birleşik Devletleri ve Fransa gibi ülkelerde, seçmenlerin katılımı, ekonomik ve sosyo-kültürel engeller nedeniyle giderek düşmektedir. Bu durum, demokratik süreçlerin inelastik hale geldiği ve halkın aktif katılımının zayıfladığı anlamına gelir.
Güncel Siyasi Örnekler ve Karşılaştırmalar
Günümüzde birçok ülkede, güç ilişkilerinin, kurumların ve ideolojilerin birbirine bağlandığı inelastik yapılar mevcuttur. Venezuela örneğinde, Nicolas Maduro’nun iktidarını sürdürme çabaları, uluslararası baskılara rağmen güç ilişkilerinin ve siyasi kurumların nasıl katılaşabileceğine dair önemli bir örnek teşkil etmektedir. Hindistan’daki Narendra Modi hükümeti, milliyetçi bir ideolojiyle, toplumsal yapıyı belirleyerek inelastik bir siyasal sistem inşa etmeye çalışmaktadır.
Sonuç: İnelastik Yapılar ve Siyasal Dönüşüm
İnelastik yapılar, toplumsal düzenin ve politik sistemin, zamanla değişime direnç gösteren ve esnekliğini kaybeden durumlarını ifade eder. İktidar, kurumlar ve ideolojiler arasındaki ilişkiler, bazı toplumlardaki siyasi yapıyı katılaştırabilir ve halkın katılımı sınırlanabilir. Ancak değişim her zaman mümkündür. Bu tür inelastik yapılar, bazen dışsal baskılarla, bazen ise içsel toplumsal hareketlerle dönüşebilir.
Siyaset, değişim ve dönüşüm üzerine kurulu bir yapıdır. İnelastik yapıların hakim olduğu sistemlerde bile, bireylerin katılımı ve meşruiyet arayışı toplumsal dönüşümün itici gücü olabilir. Toplumlar ne kadar inelastik olursa olsun, sonunda kendilerini sorgulayan ve değiştiren bir iradeye sahiptir.