Bulgurlu İsmi Nereden Gelir? Bir Mahalle Adının Toplumsal Hafızası
Bu yazımızda Seci olarak Bulgurlu ismi nereden gelir hakkındaki başlıca ayrıntıları tek yerde topladık.
Bir yerin adını sorduğumuzda çoğu zaman yalnızca kelimenin kökenini merak ettiğimizi düşünürüz. Oysa biraz yakından bakınca, bir mahalle adının arkasında insanların geçim biçimlerini, gündelik alışkanlıklarını, sınıfsal ilişkilerini ve hatta unutulmuş hikâyelerini bulmak mümkün. “Bulgurlu ismi nereden gelir?” sorusu da bu nedenle basit bir etimoloji sorusundan daha fazlasıdır.
Üsküdar’daki Bulgurlu’yu düşündüğümüzde, bugünün yoğun kent dokusunun altında geçmişte tarımla ve bulgur üretimiyle ilişkili bir yerleşim görürüz. 16. yüzyıla ait tahrir kayıtlarında Bulgurlu adının hem Üsküdar kasabasına bağlı bir mahalle hem de köy birimi olarak geçtiği belirtilmektedir. T.C. Üsküdar Belediyesi
Bulgurlu İsminin Kökeni: Bulgar mı, Bulgur mu?
Tarihî kaynaklar ne söylüyor?
Bulgurlu adının Bulgarlarla ilişkili olduğu yönünde halk arasında anlatılan bir rivayet bulunuyor. Buna göre geçmişte bölgede Bulgarların yaşadığı, daha sonra buradan ayrıldıkları ve ismin zaman içinde “Bulgurlu”ya dönüştüğü söyleniyor. Ancak tarihî kaynaklar bu açıklamayı desteklemiyor.
İstanbul Ansiklopedisi’nde Bulgurlu’nun eski kayıtlarda “Burgurlu”, “Burgullu”, “Burkullu” ve “Burkurlu” gibi biçimlerde geçtiği aktarılıyor. Aynı kaynak, adın Bulgar topluluğundan değil, doğrudan bulgur kelimesinden geldiğini savunuyor. İstanbul Ansiklopedisi+1
Üstelik bunun yalnızca dilsel bir benzerlik olmadığına dair somut bir kültürel iz de var: Bulgurlu köyünde bulgur dövmek için kullanılan büyük bir mermer dibek bulunuyordu. Ayvansarâyî’nin aktarımında da köy halkının bulgur yaptığı ve bu amaçla bir mermer dibekten yararlandığı belirtiliyor. T.C. Üsküdar Belediyesi
Bir üretim biçimi nasıl yer adına dönüşür?
Burada sosyolojik açıdan daha ilginç bir süreç ortaya çıkıyor. İnsanların yaptıkları iş, yalnızca ekonomik bir faaliyet olarak kalmıyor; zamanla topluluğun kimliğine ve mekânın adına dönüşebiliyor. Bulgurlu örneğinde üretim, gündelik hayat ve coğrafya birbirine bağlanıyor.
Başka bir ifadeyle “Bulgurlu”, yalnızca bir konum bildirmiyor; geçmişteki bir kültürel pratik hakkında da ipucu taşıyor. Yer adları üzerine güncel çalışmalar da bu nedenle toponimleri, yani yer adlarını, toplumsal kimlik ve kolektif hafızanın parçaları olarak değerlendiriyor. DergiPark+1
Bir Mahallenin Adında Toplumsal Yapıyı Okumak
Emek, gündelik hayat ve toplumsal normlar
Bulgur üretiminin mahalle kimliğiyle bütünleşmesi, emeğin toplumsal görünürlüğü açısından da düşündürücü. Tarih boyunca kırsal üretimde kadınların emeği çoğu zaman ev içi üretim, gıda hazırlama ve bakım işleriyle iç içe gerçekleştiği için ekonomik değerinin altında görünür olmuştu.
Bu nedenle “Bulgurlu” adını yalnızca erkeklerin yaptığı tarımsal üretim üzerinden okumak eksik kalabilir. Bir ürünün tarladan sofraya gelmesinde kimin hangi emeği verdiğini sorduğumuzda, toplumsal cinsiyet rollerinin gündelik hayatı nasıl biçimlendirdiğini de görürüz.
Bugünkü yer adı araştırmaları tam olarak bu noktaya dikkat çekiyor. Türkiye üzerine 2026 tarihli bir çalışma, kamusal alanın adlandırılmasının yalnızca idari bir işlem olmadığını; toplumsal cinsiyet ve iktidar ilişkilerinin de mekâna işlendiğini ortaya koyuyor. Ans Names+1
İsim vermek aynı zamanda güç kullanmak mı?
Evet, çoğu zaman. Bir yere isim vermek, “Burası nedir?” sorusuna cevap vermekten ibaret değildir; “Burada hangi hikâye hatırlanmalıdır?” sorusuna da cevap verir.
Toponimi üzerine yapılan çalışmalar, yer adlarının kimlik, iktidar ve kültür arasında bağlantı kurduğunu gösteriyor. İsimler bazen hâkim grupların hafızasını güçlendirirken, başka toplulukların hikâyelerini görünmez hâle getirebiliyor. Wiley Online Library+1
Bulgurlu örneğinde ise ilginç bir terslik var: İsim büyük bir hükümdarı, devlet adamını ya da zengin bir aileyi değil, gündelik bir üretim faaliyetini hatırlatıyor. Bu açıdan mahalle adı, sıradan insanların ekonomik hayatından kalan küçük ama güçlü bir tarih belgesi gibi okunabilir.
Bulgurlu’nun Hikâyesinde Eşitsizlik Nerede?
Eşitsizlik yalnızca gelir dağılımında değil, kimin tarihinin kayda geçtiğinde de ortaya çıkabilir. Eski Bulgurlu anlatılarında mahalle halkının ulaşım, altyapı ve ekonomik imkânlardan yoksunluğuna ilişkin şikâyetlere rastlanması dikkat çekicidir. Buna karşılık mahalleden yetişen doktor, mühendis ve tüccarların toplulukla dayanışması beklenmiştir. İstanbul Ansiklopedisi
Bu durum bize mahallelerin yalnızca fiziksel mekânlar olmadığını gösteriyor. İnsanların fırsatlara erişimi, eğitim olanakları, ulaşım bağlantıları ve ekonomik sermayeleri farklılaştıkça aynı mahalle içinde bile farklı hayatlar oluşabiliyor.
Dolayısıyla toplumsal adalet, yalnızca geçmişte kimin yaşadığını bilmek değil, o insanların hangi koşullarda yaşadığını da sormaktır.
Bulgurlu Adı Bugün Bize Ne Anlatıyor?
Bir mahalle adı yüzyıllar boyunca varlığını koruyabilir ama o adı ortaya çıkaran toplumsal dünya tamamen değişebilir. Bulgurlu bugün İstanbul’un yoğun ve modern kentsel dokusunun parçası. Buna rağmen isim, geçmişteki tarımsal üretimin ve yerel emeğin sessiz bir hatırasını taşıyor.
Üstelik isimlerin anlamı sabit de değildir. İnsanlar onları yeniden yorumlar, hikâyeler ekler, yanlış bilgileri kuşaktan kuşağa aktarır veya unutulan anlamları yeniden keşfeder. Bu nedenle Bulgarlarla ilgili rivayetin varlığı bile sosyolojik açıdan önemlidir: Toplumlar yalnızca tarihi yaşamaz, aynı zamanda tarihi yeniden anlatır.
Belki de “Bulgurlu ismi nereden gelir?” sorusunun en güzel tarafı burada ortaya çıkıyor. Cevap yalnızca “bulgurdan gelir” değildir. Cevap; emek, üretim, gündelik hayat, hafıza, toplumsal cinsiyet, sınıf ve mekân arasındaki ilişkilerin küçük bir mahalle adında nasıl saklanabildiğidir.
Bir sonraki yazıda yeniden buluşmak üzere; Bulgurlu ismi nereden gelir konusunu bugünlük kapatıyoruz.
Kaynaklar
– Üsküdar Belediyesi, Üsküdar’ın Kayıp Mahallesi: Bulgurlu. T.C. Üsküdar Belediyesi
– Reşat Ekrem Koçu, İstanbul Ansiklopedisi, “Bulgurlu Köyünün Bulgur Dibegi” ve “Bulgurlu” maddeleri. İstanbul Ansiklopedisi+1
– Ak, M. M. & Kadıoğlu, Y. (2025), “Coğrafyanın Kuramsal Çerçevesinde Toponimi”. DergiPark
– Ak, M. M. & Kadıoğlu, Y. (2026), “Gender Inequality in Urban Areas: A Critical Investigation of Street Naming Practices in Turkey”. Ans Names
– Berg, L. D. & Kearns, R. A. (1996), “Naming as Norming”. Sage Journals
– Gutiérrez-Mora, D. & Oto-Peralías, D. (2022), “Gendered Cities”. Sage Journals
Siz Bulgurlu adını ilk duyduğunuzda nasıl bir anlam çağrıştırıyordunuz? Yaşadığınız mahalle ya da semtin adının ardındaki hikâyeyi hiç araştırdınız mı? Bu hikâyenin bugün sizin o mekâna bakışınızı veya aidiyet duygunuzu değiştireceğini düşünüyor musunuz?